Pravoslavlje

                   Patrijarh Srpski gospodin Irinej

Pravoslavnu Crkvu je osnovao sam Gospod Isus Hristos i ona predstavlja živi izraz Njegovog prisustva u istoriji ljudskog roda. Pravoslavlje se posebno odlikuje bogatim liturgijskim životom i svojom vjernošću apostolskom predanju. Pravoslavni hrišćani veruju da je upravo njihova Crkva sačuvala punoću predanja i kontinuiteta drevne Crkve, za razliku od ostalih hrišćanskih veroispovesti koje su u manjoj ili većoj mjeri odstupile od zajedničkog predanja Crkve prvih deset vijekova. Danas Pravoslavna Crkva broji blizu 300 miliona vjernika koji žive u vjeri i predanju sedam Vaseljenskih Sabora. U grčkom jeziku riječ “ORTODOKSIJA” označava pravo vjerovanje i pravo slavljenje (Boga) i odnosi se na sve one hrišćanske zajednice i pojedince koji su sačuvali vjeru utvrđenu svetim saborima, nasuprot onima koji su odstupili od prvobitne vere i pali u jeresi. Zvanični naziv Crkve u njenim liturgijskim i kanonskim tekstovima jeste “Pravoslavna Katoličanska (= saborna) Crkva”.

Pravoslavna Crkva je porodica “autokefalnih” (nezavisnih) Crkava na čelu sa Vaseljenskim Patrijarhom iz Carigrada koji posjeduje titularni i počasni primat kao prvi među jednakim (primus inter pares). Pravoslavna Crkva nije centralizovana organizacija sa jednim prvosveštenikom na čelu. Jedinstvo Crkve se prije svega ogleda u zajedničkoj vjeri i zajedničkom liturgijskom opštenju i niko osim samog Hrista nije glava Crkve. Broj autokefalnih crkava mijenjao se kroz istoriju. Danas postoje sledeće: Vaseljenska Patrijaršija (u Carigradu), Aleksandrijska Patrijaršija (u Egiptu), Antiohijska Patrijaršija (sa sjedištem u Damasku, Sirija), Jerusalimska Patrijaršija (Izrael), kao i Ruska, Srpska, Rumunska, Bugarska i Gruzijska Patrijaršija, te Crkve Kipra, Grčke, Poljske, Albanije i Amerike. Takođe postoje i “autonomne” Crkve koje su u kanonskoj zavisnosti od svojih matičnih Crkava. To su Crkve: Češke i Slovačke, Sinaja, Krita, Finske, Japana, Kine i Ukrajine. Pored toga postoji i veoma brojna pravoslavna dijaspora rasejana po cijelom svijetu i administrativno podijeljena u više jurisdikcija (koje su u zavisnosti od matičnih autokefalnih crkava). Na čelu prvih devet autokefalnih crkava nalaze se patrijarsi, dok ostale crkve predvode arhiepiskopi i mitropoliti. Ove titule su počasnog karaktera i svi episkopi su sasvim jednaki po sili koja im je darovana od Duha Svetoga.
Redosled po kome su autokefalne crkve pobrojane ne odslikava njihov stvarni uticaj i broj vjernika. Carigradska, Aleksandrijska i Antiohijska Patrijaršija predstavljaju, na primer, samo senke svoje nekadašnje slave. Ipak postoji opšta saglasnost po kojoj Carigradska Patrijaršija ima primat časti što je potvrđeno i drevnim kanonima, budući da je Carigrad nekada bio prestolnica starog carstva i njegova Crkva je do danas ostala simbol crkvenog jedinstva i međucrkvene saradnje. Zato savremene svepravoslavne konferencije saziva Vaseljenski Patrijarh. Nekoliko autokefalnih crkava su zapravo nacionalne crkve i među njima je najveća i najbrojnija Ruska Crkva. Ipak, norma crkvene organizacije nije kriterijum nacionalnosti već prije svega teritorijalni princip. U širem bogoslovskom smislu “Pravoslavlje nije tek jedan od vidova čisto ljudske organizacije na čelu sa patrijarsima, episkopima i sveštenicima koji služe Crkvi niti je to samo Crkva koja se zvanično naziva “Pravoslavnom”. Pravoslavlje je prije svega mističko “Tijelo Hristovo” i njegova glava jeste sam Hristos (vidi. Ef. 1, 22-23 i Kol. 1, 18-24). Pravoslavlje ne čine samo sveštenici već svi oni koji istinski vjeruju u Hrista i koji su Svetim Krštenjem postali članovi Crkve koju je On sam osnovao, oni koji žive na zemlji i oni koji su se upokojili u vjeri i pobožnosti”.
VELIKI RASKOL između istočne i zapadne crkve 1054. bio je vrhunac postepenog procesa otuđenja između istoka i zapada koji je počeo još u prvim vijekovima hrišćanske ere i nastavio se kroz srednji vijek. Jezičke i kulturne razlike, kao i politički događaji doprinijeli su ovom procesu. Od 4. do 11. vijeka Konstantinopolj, središte istočnog hrišćanstva bio je takođe i prestolnica Istočnog Rimskog i Vizantijskog carstva dok je Rim nakon varvarskih osvajanja potpao pod uticaj zapadnog Svetog Rimskog Carstva koje je bilo u političkom rivalstvu sa istokom. Na zapadu je teologija velikim dijelom ostala pod uticajem Sv. Avgustina (354-430) i postepeno je sve više gubila neposredni dodir sa bogatom bogoslovskom tradicijom hrišćanskog istoka. Istovremeno Rimsku Crkvu su gotovo potpuno preuzeli Franci. Teološke razlike možda bi i bile razriješene da nisu postojala dva različita koncepta crkvene vlasti. Shvatanje rimskog primata zasnovanog na apostolskom porijeklu Rimske Crkve, koja je tražila ne samo počasnu već i jurizdikcijsku vlast nad drugim crkvama, nikako se nije moglo uskladiti sa predanjskom istočnom eklisiologijom. Istočni hrišćani su sve crkve smatrali sestrinskim crkvama i rimskog episkopa su prihvatali samo kao prvog među jednakim. Za Istok najviši autoritet u rješavanju dogmatskih rasprava niakako nije mogao biti sud jedne crkve već Vaseljenski Sabor svih sestrinskih crkava. Tokom vremena Rimska crkva je usvojila razna nepravilna učenja koja nisu zasnovana na predanju i konačno je proglasila učenje o nepogrešivosti Pape kada poučava ex cathedra. Ovo je još više povećalo jaz između hrišćanskog istoka i zapada. Protestantske zajednice koje su se odvojile od Rima su se  u narednim vijekovima još više udaljile od učenja Svetih otaca i Svetih Vaseljenskih Sabora. Zbog ovih ozbiljnih dogmatskih razlika Pravoslavna Crkva nije u liturgijskom opštenju sa rimokatoličkom i protestantskim zajednicama. Tradicionalniji pravoslavni teolozi uopšte ne priznaju crkveni i spasenjski karakter zapadnih crkava dok oni koji su liberalnije nastrojeni prihvataju da Sveti Duh u nekom smislu djeluje i u okviru ovih zajednica, ali i pored toga one ne posjeduju punoću blagodati i duhovnih darova kao Pravoslavna Crkva. Mnogi ozbiljni pravoslani bogoslovi su mišljenja da između Pravoslavlja i nepravoslavnih zajednica, posebno u oblasti duhovnog iskustva, shvatanja Boga i spasenja, postoji ontološka razlika koja se ne može tek tako pripisasti kulturnim i intelektualnim razlikama između istoka i zapada, već je neposredna posledica postepenog napuštanja sveštenog Predanja od strane nepravoslavnih hrišćana. U vrijeme Velikog Raskola između Rima i Konstantinopolja, istočna Pravoslavna Crkva prostirala se širom Srednjeg Istoka, Balkana i Rusije sa središtem u Konstantinopolju koji je takođe bio poznat kao “Novi Rim”. Istorijske prilike su velikim dijelom uticale na promjenu strukture Pravoslavne Crkve ali još i danas najveći dio pravoslavnih živi u istim geografskim prostorima. Misionarska aktivnost u Aziji i emigracija na zapadu učinili su da se uticaj Pravoslalja proširio širom svijeta. Danas je Pravoslavna Crkva prisutna gotovo svuda u svijetu i neprestano svedoči apostolsko i otačko predanje svim narodima svijeta. Pravoslavna Crkva je poznata po svom razvijenom MONAŠTVU. Neprekinuto monaško predanje pravoslavne Crkve vuče svoje poreijklo iz egipatskih pustinjskih manastira u 3. i 4. vijeku. Uskoro se monaštvo proširilo širom mediteranskog basena i Evrope: u Palestini, Kapadokiji, Galiji, Irskoj, Italiji, Grčkoj i slovenskim zemljama. Monaštvo je oduvjek bilo na braniku Pravoslavlja i napravilo je trajan uticaj na cjelokupnu pravoslavnu duhovnost. Danas Pravoslavna Crkva predstavlja neprocenjivu riznicu bogatog liturgijskog predanja koje potiče iz najranijih perioda hrišćanstva. Osećaj sveštene ljepote i veličanstva u pravoslavnoj Božanskoj Liturgiji stvara živ i snažan osećaj prisustvu neba na zemlji. Pravoslavna crkvena umjetnost i muzika imaju značajnu funkcionalnu ulogu u pravoslavnom životu i omogućavaju čak i tjelesnim čulima da osjete duhovnu veličinu Božjih tajni. Pravoslavne ikone nisu samo prekrasna umjetnička djela koja imaju izvjesnu estetsku i poučnu funkciju. One su pre svega sredstvo pomoću kojih opitno doživljavamo realnost Carstva nebeskog na zemlji. Sveštene ikone kriju neiscrpne dubine tajne Hristovog ovaploćenja za čiju su odbranu hiljade mučenika žrtvovale svoje živote.